Η παιδαγωγία ως τέχνη: Το παράδοξο της διαμόρφωσης του άλλου.

Γράφει ο Ηλίας Λιαμής, Πρόεδρος Συνοδικής Υποεπιτροπής Καλλιτεχνικών Εκδηλώσεων και  Μουσικών Συνόλων της Εκκλησίας της Ελλάδος, Καθηγητής Ελληνογαλλικής Σχολής “ΑΓΙΟΣ ΙΩΣΗΦ”.

«Αὕτη μοι φαίνεται τέχνη τις εἶναι τεχνῶν καὶ ἐπιστήμη ἐπιστημῶν, ἄνθρωπον ἄγειν, τὸ πολυτροπώτατον ζῷον καὶ ποικιλότατον».

Δηλαδή:

«Αυτή μου φαίνεται πως είναι μια τέχνη των τεχνών και επιστήμη των επιστημών: να καθοδηγείς τον άνθρωπο, αυτό το τόσο σύνθετο και πολυδιάστατο ον».

(Αγίου Γρηγορίου του Θεολόγου, Λόγος Β΄, Ἀπολογητικός τῆς εἰς τὸν Πόντον φυγῆς, PG 35, 425).

Η διατύπωση αυτή του αγίου Γρηγορίου του Θεολόγου, αν και αφορά κυρίως την ιεροσύνη και την ποιμαντική διακονία, μπορεί να βρει μια ενδιαφέρουσα προέκταση στην παιδαγωγία. Αν προσεγγίσουμε τη φράση από καλλιτεχνική έποψη, αναδεικνύεται ένα μεγαλειώδες στοιχείο της παιδαγωγίας, το οποίο δικαιολογεί την ύψιστη θέση της στην κλίμακα των τεχνών.

Η καλλιτεχνική δημιουργία προϋποθέτει την ύπαρξη μιας πρώτης ύλης: η ποίηση και η λογοτεχνία εργάζονται με τον ανθρώπινο λόγο, η γλυπτική με το ξύλο, την πέτρα ή το μέταλλο, η μουσική με τους ήχους και ούτω καθεξής. Πρώτη ύλη, όμως, για τον παιδαγωγό είναι η ανθρώπινη φύση – και όχι απλώς η ανθρώπινη ψυχή, όπως συχνά λέγεται. Ο παιδαγωγός καλείται όχι μόνο να συμβάλει στη διαμόρφωση του ανθρώπου, αλλά και να βοηθήσει στην εξισορρόπηση των διαφορετικών διαστάσεων της ανθρώπινης ύπαρξης.

Το δέος που αισθάνεται κανείς όταν συνειδητοποιεί το βάθος αλλά και το μεγαλείο της παιδαγωγικής διαδικασίας επαυξάνεται, αν αναλογιστεί δύο πράγματα: πρώτον, την πολυπλοκότητα της πρώτης ύλης που έχει να «σμιλέψει» ο παιδαγωγός• δεύτερον, τον αμφίδρομο χαρακτήρα της σχέσης ανάμεσα στον δημιουργό-καλλιτέχνη παιδαγωγό και στην υπό διαμόρφωση ανθρώπινη ύπαρξη.

Και τα δύο αυτά χαρακτηριστικά εισάγουν στην παιδαγωγική διαδικασία έναν βαθμό απροσδιοριστίας και διαρκούς ανανέωσης. Ο παιδαγωγούμενος δεν είναι παθητικό υλικό. Έχει βούληση, κρίση, ευαισθησία και δική του αντίληψη για τον κόσμο. Αντιδρά, αντιστέκεται, αποδέχεται ή απορρίπτει. Επηρεάζει, με τη σειρά του, τον παιδαγωγό, ο οποίος αναγκάζεται να αναθεωρεί τις μεθόδους, τις προσδοκίες, ακόμη και τις βεβαιότητές του. Εδώ βρίσκεται ήδη μια πρώτη ιδιαιτερότητα της παιδαγωγίας: ο παιδαγωγός δεν διαμορφώνει μόνο τον παιδαγωγούμενο. Η ίδια η παιδαγωγική πράξη τον διαμορφώνει και τον αναδιαμορφώνει.

Και βεβαίως, όπως εξελίχθηκε η τέχνη, η πρωτοτυπία αναδείχθηκε σε ένα από τα μεγάλα ζητούμενα του σύγχρονου καλλιτέχνη. Για τον παιδαγωγό, όμως, η παιδαγωγία ως καλλιτεχνία καταλήγει να είναι μια επίπονη διαδικασία, χωρίς πάντοτε σαφείς και σταθερές κατευθύνσεις, χωρίς βεβαιότητα για το αποτέλεσμα και χωρίς άμεση, αντικειμενική αξιολόγηση. Αυτό δεν σημαίνει ότι η παιδαγωγία στερείται κανόνων ή επιστημονικών αρχών. Σημαίνει ότι κανένας κανόνας δεν μπορεί να προκαθορίσει πλήρως την κατάλληλη ενέργεια σε κάθε συγκεκριμένη ανθρώπινη συνάντηση.

Κυρίως, η παιδαγωγία είναι ιδιαίτερα ενεργοβόρα, καθώς κάθε της στάδιο μπορεί να οδηγήσει σε αυτοκριτική, αυτοαξιολόγηση και συνειδητοποίηση ελλείψεων, ακόμη και κενών στην εκπαίδευση του ίδιου του παιδαγωγού. Όλα αυτά απαιτούν θάρρος, ώστε ο παιδαγωγός να παραμείνει έντιμος απέναντι στον εαυτό του και στον παιδαγωγούμενο, αλλά και έτοιμος για διαρκή προσωπική αναπλαισίωση.

Ιστορικά, η τέχνη διέρχεται μια φάση της εξέλιξής της που ξεκίνησε πριν από περίπου δύο αιώνες, στο μεταίχμιο ανάμεσα στον κλασικισμό και τον ρομαντισμό. Η προσωπική έκφραση του καλλιτέχνη αναδείχθηκε σε κυρίαρχο ζητούμενο, ενώ η σχέση του με το κοινό επαναπροσδιορίστηκε. Στη νεότερη και τη σύγχρονη τέχνη, η προσωπική ματιά και η πρωτοτυπία μπορούν να διεκδικούν προτεραιότητα έναντι της κοινωνικής αποδοχής. Ο εσωτερικός διάλογος του καλλιτέχνη ενίοτε κινδυνεύει να διολισθήσει στην ομφαλοσκοπία, απομακρυνόμενος από τον διάλογο με την κοινωνία και το κοινό.[1]

Σήμερα, σε ορισμένες εκφάνσεις του κόσμου της τέχνης, η υπογραφή του καλλιτέχνη φαίνεται να αποκτά μεγαλύτερη σημασία από την απήχηση του έργου του.

Τα πράγματα δεν ήταν πάντοτε έτσι. Ας δούμε δύο ενδεικτικά παραδείγματα.

Όταν ο αγιογράφος υπογράφει το έργο του με την έκφραση «διά χειρός», δεν παρουσιάζεται ως ένας δημιουργός που επιδιώκει πρωτίστως την προσωπική πρωτοτυπία. Αντιλαμβάνεται τον εαυτό του ως εκφραστή της εκκλησιαστικής κοινότητας, της οποίας οφείλει να σέβεται την παράδοση, τις δογματικές αλήθειες και τις καλλιτεχνικές συμβάσεις. Αυτό, βεβαίως, δεν αποκλείει την προσωπική δημιουργικότητα. Αντίθετα, την καλεί να κινηθεί μέσα σε συγκεκριμένα όρια, αναζητώντας διαρκώς το σημείο ισορροπίας ανάμεσα στην παράδοση και την πρωτοτυπία.

Ας ταξιδέψουμε δυτικά, μόλις τρεις αιώνες πριν. Ο Γιόχαν Σεμπάστιαν Μπαχ καταθέτει τη μεγαλοφυΐα του στη μουσική δημιουργία, έχοντας συγχρόνως επίγνωση ότι τα έργα του θα αποτελέσουν μέρος της λατρευτικής ζωής και γέφυρα προσευχής για το εκκλησίασμα του Αγίου Θωμά στη Λειψία. Το κοινό του δεν είναι αδιάφορο για εκείνον. Αποτελεί μέρος της πραγματικότητας μέσα στην οποία δημιουργεί, ενώ η αποδοχή του συνδέεται και με τον βιοπορισμό του.

Από αυτή την έποψη, η παιδαγωγία μοιάζει να αντιστέκεται σε μια αντίληψη της νεωτερικότητας και της μετανεωτερικότητας που απολυτοποιεί τον υποκειμενισμό και, ενίοτε, οδηγεί στην περιφρόνηση της κοινής γνώμης ως δήθεν αδαούς.[2]

Για τον παιδαγωγό, η πρώτη ύλη, δηλαδή ο μαθητής, είναι ζωντανή. Καθώς διαμορφώνεται, συμμετέχει. Έχει άποψη, κρίση και διαίσθηση. Συγχρόνως, υφίσταται επιδράσεις από το περιβάλλον του και φιλτρτάρει την ίδια την παιδαγωγία που δέχεται. Εντέλει, κρίνει και τον ίδιο τον παιδαγωγό. Το δημιούργημα κρίνει τον δημιουργό του! Αυστηρά, άτεγκτα, ενίοτε και άδικα.

Η τέχνη του παιδαγωγού, επομένως, δεν μπορεί να αναζητά την πρωτοτυπία ως αυτοσκοπό. Στην πραγματικότητα, σε δεύτερη μοίρα περνούν ακόμη και η προσωπική του έμπνευση, η επιστημονική του κατάρτιση και η παιδαγωγική του δεξιότητα, εφόσον αυτές αντιμετωπίζονται ως αυτοσκοποί και όχι ως μέσα για την ανάπτυξη του παιδαγωγούμενου. Δεν αρκεί να είναι κανείς καταρτισμένος, ευρηματικός ή ενημερωμένος. Χρειάζεται να μπορεί να επηρεάζει ουσιαστικά τον άλλον, χωρίς να ακυρώνει την ελευθερία του.

Ιερό δισκοπότηρο της παιδαγωγίας είναι, λοιπόν, η επιδραστικότητα που ασκεί ο παιδαγωγός στον παιδαγωγούμενο. Και εδώ βρίσκεται το παράδοξο: ο παιδαγωγούμενος είναι συγχρόνως το αντικείμενο της παιδαγωγικής μέριμνας και ενεργός συντελεστής της διαδικασίας. Σε αντίθεση με ό,τι συμβαίνει στις περισσότερες άλλες τέχνες, δεν τίθεται ποτέ πλήρως υπό τον έλεγχο του δημιουργού του.

Ούτως εχόντων των πραγμάτων, ο παιδαγωγός αναδεικνύεται σε καλλιτέχνη καλλιτεχνών. Το καλλιτεχνικό του έργο τον οδηγεί σε μια ποιοτικότερη στάση ζωής, με βασικό χαρακτηριστικό μια ιδιότυπη ταπεινοφροσύνη.

Αντί να ελέγχει, χειραφετεί. Αντί να προσβάλλεται, παρουσιάζει και προτείνει. Αντί να υπογράφει το έργο του, αποσύρεται. Αντί να εισπράττει τα εύσημα για το κάλλος που παρήγαγε, μπορεί να εισπράττει την απογοήτευση από τις ανάρμοστες συμπεριφορές του «καλλιτεχνήματός» του. Συμπεριφορές ίσως προσωρινές, πριν έρθει η ανθοφορία, αρκετά όμως μακρόχρονες, ώστε να μην προλάβει να δρέψει ο ίδιος τις ευωδίες και τα χρώματα.

Η απόσυρση αυτή δεν σημαίνει παραίτηση από την ευθύνη. Σημαίνει ότι ο παιδαγωγός δεν διεκδικεί την ιδιοκτησία του αποτελέσματος. Δεν απαιτεί ο παιδαγωγούμενος να γίνει αντίγραφό του, ούτε θεωρεί ότι η αξία της εργασίας του εξαρτάται αποκλειστικά από την αναγνώριση που θα λάβει. Ο παιδαγωγός δεν παραιτείται από την καθοδήγηση, τα όρια ή την αξιολόγηση. Εγκαταλείπει, όμως, την αξίωση να ελέγξει πλήρως την πορεία και το αποτέλεσμα της διαμόρφωσης του άλλου.

Στο τέλος του δρόμου αναδύεται μια ακόμη διαπίστωση: παιδαγωγός και παιδαγωγούμενος είναι ρόλοι που ενδέχεται να εναλλάσσονται, σε τέτοιο βαθμό, ώστε να μην είναι πάντοτε σαφές ποιος κάθεται στο θρανίο και ποιος ανεβαίνει στην έδρα.

Η παιδαγωγία δεν είναι, επομένως, μόνο η τέχνη των τεχνών. Είναι και δρόμος βαθιάς αυτογνωσίας, αρκεί να μη λείψει το θάρρος. Δρόμος διαρκούς αναπλαισίωσης, κατάδυσης στα ενδότερα της ύπαρξης και πνευματικής τροφοδοσίας, που μπορεί να οδηγήσει στη σταδιακή φανέρωση των λόγων των όντων και, τελικά, στην αναγνώριση του βαθύτατου μυστηρίου κάθε παιδαγωγούμενου.

Αυτή η διαδικασία μπορεί να χαρακτηριστεί ως υπερβολικά εσωστρεφής. Και όντως είναι. Εδώ, όμως, βρίσκεται και το μέγα παράδοξο της παιδαγωγίας: η εσωτερική εργασία του παιδαγωγού δεν τον απομακρύνει αναγκαστικά από τον άλλον. Όταν είναι γνήσια, μπορεί να τον βοηθήσει να τον συναντήσει ουσιαστικότερα. Η αυτογνωσία γίνεται προϋπόθεση επιδραστικότητας, επειδή επιτρέπει στον παιδαγωγό να αναγνωρίζει τα όριά του, να αμφισβητεί τις βεβαιότητές του και να μην αντιμετωπίζει τον παιδαγωγούμενο ως προέκταση του εαυτού του.
Το ίδιο, βεβαίως, μπορεί να συμβεί και με κάθε καλλιτέχνη. Ένα έργο που πηγάζει από μια βαθιά προσωπική αναζήτηση μπορεί να αποκτήσει οικουμενική εμβέλεια. Η προσωπική αλήθεια, όταν υπερβαίνει τα στενά όρια της ατομικής εμπειρίας, μπορεί να συναντήσει την κοινή ανθρώπινη εμπειρία.

Όσο πιο προσωπικό, τόσο πιο οικουμενικό.

Με αυτό το δεδομένο, η κρίση της παιδείας ως προς την επιδραστικότητά της δεν μπορεί να περιορίζεται στην αξιολόγηση των γνώσεων, των μεθόδων και των αποτελεσμάτων. Οφείλει να αποτελεί και κρίση αυτογνωσίας: σε ποιον βαθμό οι ίδιοι οι παιδαγωγοί είναι έτοιμοι να επανεξετάζουν τον εαυτό τους, να αναγνωρίζουν τις ελλείψεις τους και να αναπτύσσονται υπαρξιακά, ώστε να μπορούν να συναντήσουν ουσιαστικά τον παιδαγωγούμενο;

Όταν αυτή η διάσταση απουσιάζει, το χάσμα ανάμεσα στον παιδαγωγό και στον παιδαγωγούμενο κινδυνεύει να διευρύνεται, ακόμη και όταν όλα τα υπόλοιπα φαίνεται να λειτουργούν ικανοποιητικά.

Από εδώ και πέρα, όμως, αρχίζει ένα εντελώς καινούργιο κεφάλαιο στον παιδαγωγικό προβληματισμό.

[1] Πάνω σε αυτή τη βάση θα μπορούσε να στηριχθεί και η συζήτηση για την ελευθερία της τέχνης, η οποία αναθερμάνθηκε πρόσφατα με αφορμή την καταστροφή εικαστικών έργων στην Εθνική Πινακοθήκη.

[2] Εκλαϊκευμένη αλλά σαφή ανάλυση της μετάβασης αυτής προσφέρει το βιβλίο του Μίκη Θεοδωράκη, Ανατομία της μουσικής, Αθήνα: Σύγχρονη Εποχή, 1983.

Πηγή:  https://www.pemptousia.gr/2026/11/i-paidagogia-os-

techni-to-paradoxo-tis-diamorfosis-tou-allou/.

Αφήστε ένα Σχόλιο

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Κύλιση στην κορυφή