Οἱ Ἔμποροι τῶν Ἐθνῶν
Τοῦ Δημητρίου Βόγγολη
I. Τὸ Ἱστορικὸν καὶ Κοινωνικὸν Πλαίσιον
Οἱ «Ἔμποροι τῶν Ἐθνῶν» ἀποτελοῦν τὸ πλέον κοσμοπολίτικον καὶ πολιτικῶς ἐμποτισμένον μυθιστόρημα τοῦ Παπαδιαμάντη.
Ἡ δράσις ἐκτυλίσσεται εἰς τὰ τέλη τοῦ 19ου αἰῶνος, ὅταν ἡ Ἑλλὰς, μικρὰ ἀλλὰ φιλόδοξος, προσπαθεῖ νὰ ὁρίσῃ τὴν θέσιν της ἀνάμεσα εἰς τὰ μεγάλα ἔθνη.
Ἐμπόριον, πλοῖα, λιμάνια, ξένοι πράκτορες, ἔθνη καὶ συμφέροντα·
ὅλα ὑφαίνουν τὸν καμβὰν μιᾶς κοινωνίας ποὺ ἀνασαίνει μὲ δυσκολίαν ἀνάμεσα εἰς τὴν φτώχειαν καὶ τὴν φιλοδοξίαν.
II. Κεντρικὴ Ἰδέα
Τὸ μυθιστόρημα ἀναδεικνύει τὴν σύγκρουσιν ἀνάμεσα εἰς τὴν ἠθικὴν ἀκεραιότητα καὶ τὴν ἐμπορικὴν ἀναλγησίαν.
Οἱ «ἔμποροι» δὲν εἶναι μόνον ἔμποροι προϊόντων·
εἶναι ἔμποροι συνειδήσεων, λαῶν, ἀνθρωπίνων ἀξιῶν.
Ἡ μεσότης, ὡς ἠθικὸν μέτρον, ἐμφανίζεται ἐδῶ ὄχι ὡς ἡσύχιος ἀρετή, ἀλλὰ ὡς ἀγών, ὡς ἀντίστασις ἐντὸς ἑνὸς κόσμου ποὺ ὁλισθαίνει πρὸς τὴν ἀπληστίαν.
III. Οἱ Χαρακτῆρες ὡς Ἠθικὰ Ἀρχέτυπα
1. Ὁ Τίμιος Ἕλλην Ναυτικός
Ἀντιπροσωπεύει τὴν ἐσωτερικὴν μεσότητα:
τὴν ἀρετὴν ποὺ δὲν ἐπιδεικνύεται, ἀλλὰ ἐνεργεῖ.
Ἐργάζεται, μοχθεῖ, ἀγωνίζεται, ἀλλὰ δὲν προδίδει.
2. Οἱ Ξένοι Ἔμποροι
Συμβολίζουν τὴν ὑπερβολὴν τῆς φιλοκερδείας.
Δὲν βλέπουν ἔθνη· βλέπουν ἀγορές.
Δὲν βλέπουν ἀνθρώπους· βλέπουν ἀριθμούς.
3. Ὁ Ἕλλην Ἐπιχειρηματίας
Ἀμφιταλαντεύεται μεταξὺ ἀρετῆς καὶ κέρδους.
Ἐδῶ ὁ Παπαδιαμάντης δείχνει τὴν ἠθικὴν ἀστάθειαν τοῦ νεοελληνικοῦ χαρακτῆρος:
ἡ μεσότης γίνεται ἀγών, ὄχι δεδομένον.
4. Ὁ Λαὸς
Ἡ ἄφωνος πλειονότης.
Ὑπομένει, ἐλπίζει, ἀναμένει.
Ἐδῶ ὁ συγγραφεὺς ἀποκαλύπτει τὴν τραγικὴν μεσότητα τοῦ Ἑλληνισμοῦ:
οὔτε ἰσχυρὸς νὰ ἐπιβληθῇ, οὔτε ἀδύναμος νὰ ἐξαφανισθῇ.
IV. Ἡ Μεσότης ὡς Ἠθικὸν Κλειδί
Στο μυθιστόρημα τοῦτο, ἡ μεσότης δὲν εἶναι ἡ ἡσύχιος ἀρετὴ τῆς Μόσχως ἢ τῆς Σταχομαζώχτρας.
Εἶναι πολεμική μεσότης:
μεταξὺ τιμιότητος καὶ κέρδους,
μεταξὺ πατριωτισμοῦ καὶ συμφέροντος,
μεταξὺ ἀνθρωπιάς καὶ ἀπληστίας.
Ὁ Παπαδιαμάντης δείχνει ὅτι ὁ Ἕλλην, ὅταν ἀφήνεται εἰς τὰ πάθη τῆς ἀγοράς, κινδυνεύει νὰ γίνῃ ἔμπορος τῆς ἰδίας του ψυχῆς.
V. Ἡ Θάλασσα ὡς Μεγάλη Μητέρα
Ὡς πάντοτε, ἡ θάλασσα εἶναι ἡ ἀληθινὴ πρωταγωνίστρια.
Ἄλλοτε ἡσύχιος, ἄλλοτε ἀγρία, ἀλλὰ πάντοτε δίκαια.
Ἐνῶ οἱ ἄνθρωποι ἐμπορεύονται τὰ ἔθνη,
ἡ θάλασσα ἐμπορεύεται τὴν μοῖραν τους.
Ἐκεῖ ὁ Παπαδιαμάντης βρίσκει τὴν ὑπέρτατην μεσότητα:
τὴν ἰσορροπίαν μεταξὺ ζωῆς καὶ θανάτου,
ἐλπίδος καὶ κινδύνου.
VI. Συμβολικὴ Ἐρμηνεία
Οἱ «Ἔμποροι τῶν Ἐθνῶν» εἶναι ἕνα μυθιστόρημα:
γιὰ τὴν ἠθικὴν φθοράν ποὺ προκαλεῖ τὸ χρήμα,
γιὰ τὴν ἀντοχὴν τοῦ Ἑλληνισμοῦ,
γιὰ τὴν πάλην μεταξὺ ἀρετῆς καὶ συμφέροντος,
γιὰ τὴν μοναξιὰν τοῦ τίμιου ἀνθρώπου μέσα εἰς ἕναν κόσμον ἀνέντιμον.
Ἐδῶ ὁ Παπαδιαμάντης δὲν ὑμνεῖ τὴν φτώχειαν·
ὑμνεῖ τὴν ἀκεραιότητα.
VII. Συμπέρασμα
Τὸ ἔργον τοῦτο ἀποτελεῖ:
τὴν πλέον πολιτικὴν σελίδα τοῦ Παπαδιαμάντη,
τὴν πλέον κοινωνικῶς διεισδυτικήν,
τὴν πλέον σκληρὰν ἀπέναντι εἰς τὴν ἀπληστίαν,
τὴν πλέον προφητικὴν γιὰ τὴν μοῖραν τοῦ νεωτέρου Ἑλληνισμοῦ.
Οἱ «Ἔμποροι τῶν Ἐθνῶν» δὲν εἶναι ἁπλῶς μυθιστόρημα·
εἶναι καθρέπτης ὅπου ὁ Ἕλλην βλέπει τὴν ἀρετήν του,
ἀλλὰ καὶ τὸν πειρασμόν του.
ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ἈΝΑΛΥΣΙΣ Τῆς ΜΕΣΟΤΗΤΟΣ
Τοῦ Δημητρίου Βόγγολη
I. Ἡ Μεσότης ὡς Ἀρχὴ τοῦ Κόσμου
Ἡ μεσότης, ὡς ἠθικὴ ἀρχή, δὲν εἶναι ἀπλῶς ἕνα μέτρον ἀνθρωπίνης συμπεριφορᾶς.
Εἶναι κοσμικὸς νόμος, ἡ ἁρμονία ποὺ συνέχει τὰ ὄντα.
Ὁ Ἀριστοτέλης ὁρίζει τὴν ἀρετὴν ὡς:
«μεσότης πρὸς ἡμᾶς»,
ἄριστον μέτρον μεταξὺ ὑπερβολῆς καὶ ἐλλείψεως.
Ἀλλ’ ὁ Παπαδιαμάντης, ὡς ἄλλος νησιώτης θεολόγος, βλέπει ὅτι ἡ μεσότης δὲν εἶναι μόνον λογικὴ ἰσορροπία·
εἶναι θεολογικὴ ἀναπνοή, ἡ ἁρμονία τοῦ κτιστοῦ μὲ τὸ ἄκτιστον.
Ἐκεῖ ποὺ ὁ Ἀριστοτέλης βλέπει μέτρον,
ὁ Παπαδιαμάντης βλέπει ἔλεος.
II. Ἡ Πλατωνικὴ Μεσότης: Ἐσωτερικὸς Ἄνθρωπος
Διὰ τὸν Πλάτωνα, ἡ μεσότης εἶναι ἡγεμονία τοῦ λογιστικοῦ ἐπὶ τοῦ θυμοειδοῦς καὶ ἐπιθυμητικοῦ.
Ἐσωτερικὴ ἁρμονία, ἡσυχία τῆς ψυχῆς.
Ὁ Παπαδιαμάντης ἀντανακλᾷ αὐτὴν τὴν ἰδέαν εἰς τοὺς ἥρωάς του:
ἡ Μόσχω ἡ καρτερική,
ἡ Σταχομαζώχτρα ἡ ἡσύχιος,
ὁ τίμιος ναυτικός ποὺ δὲν ὑποκύπτει εἰς τὸν πειρασμόν.
Ἐδῶ ἡ μεσότης εἶναι ἡσυχία,
ἡ ἡθικὴ ἀνάπαυσις τοῦ ἐσωτερικοῦ ἀνθρώπου.
III. Ἡ Ἀριστοτελικὴ Μεσότης: Πρᾶξις καὶ Ἀγών
Ὁ Ἀριστοτέλης δὲν ζητεῖ ἡσυχίαν· ζητεῖ πρᾶξιν.
Ἡ μεσότης εἶναι ἀγών, ἄσκησις, ἐπιλογή.
Ἐν τοῖς «Ἐμπόροις τῶν Ἐθνῶν», ἡ μεσότης γίνεται μάχη:
μεταξὺ τιμιότητος καὶ κέρδους,
μεταξὺ πατριωτισμοῦ καὶ συμφέροντος,
μεταξὺ ἀνθρωπιάς καὶ ἀπληστίας.
Ἐδῶ ὁ Παπαδιαμάντης δείχνει ὅτι ἡ ἀρετὴ δὲν εἶναι ἡσύχιος·
εἶναι σταυρὸς.
IV. Ἡ Χριστιανικὴ Μεσότης: Ἔλεος καὶ Θυσία
Ἡ Ἐκκλησία δὲν ὁμιλεῖ ρητῶς διὰ «μεσότητα»,
ἀλλὰ ὁμιλεῖ διὰ ἀγάπην, πραότητα, ἐγκράτειαν.
Αὗται εἶναι μορφαὶ μεσότητος, ἀλλὰ ὑπερβαίνουν τὸ μέτρον τοῦ Ἀριστοτέλους.
Ἡ χριστιανικὴ μεσότης εἶναι:
ὄχι ἡ ἴση ἀπόστασις,
ἀλλὰ ἡ ὀρθή ἀπόκρισις.
Ὅπου ὁ Ἀριστοτέλης λέγει «μέτρον»,
ὁ Χριστὸς λέγει «ἔλεος».
Ὅπου ὁ Ἀριστοτέλης λέγει «ἀποφυγὴ ὑπερβολῆς»,
ὁ Χριστὸς λέγει «θυσία».
Ἐδῶ ὁ Παπαδιαμάντης ἀνθίζει:
οἱ ἥρωές του δὲν εἶναι ἀπλῶς μετρημένοι·
εἶναι ἐλεήμονες, συγχωρητικοί, φιλάνθρωποι.
V. Ἡ Μεσότης ὡς Ἑλληνικὸς Τρόπος Ζωῆς
Ἡ μεσότης δὲν εἶναι μόνον φιλοσοφία·
εἶναι ἑλληνικὸς τρόπος ὑπάρξεως.
Ὁ Ἕλλην ζῇ πάντοτε:
μεταξὺ θαλάσσης καὶ ξηρᾶς,
μεταξὺ ἀνάγκης καὶ ἐλευθερίας,
μεταξὺ φτώχειας καὶ ἀξιοπρεπείας,
μεταξὺ ἀτομισμοῦ καὶ κοινότητος.
Ἡ μεσότης εἶναι ἡ ἔμφυτος σοφία τοῦ λαοῦ:
«Μήτε πολὺ, μήτε λίγο·
ὅσο χρειάζεται.»
VI. Ἡ Μεσότης ἐν Παπαδιαμάντῃ
Ὁ Παπαδιαμάντης δὲν ὁρίζει θεωρητικῶς τὴν μεσότητα·
τὴν ἐνσαρκώνει.
1. Ἐσωτερικὴ Μεσότης
Ἡσυχία, καρτερία, ταπεινότης.
Ἡ Μόσχω, ἡ Φραγκογιαννοῦ (πρὶν τὴν πτῶσιν), ἡ Σταχομαζώχτρα.
2. Ἐξωτερικὴ Μεσότης
Δικαιοσύνη, ἀλληλεγγύη, κοινωνικὴ ἐπιείκεια.
Ὁ Μπάρμπα-Σταῦρος, ὁ παπᾶ-Θεόφιλος, ὁ τίμιος ναυτικός.
3. Τραγικὴ Μεσότης
Ὅταν ὁ ἄνθρωπος προσπαθεῖ νὰ εἶναι ἐνάρετος
ἐνὸς κόσμου ποὺ δὲν ἀνέχεται τὴν ἀρετήν.
Οἱ «Ἔμποροι τῶν Ἐθνῶν» εἶναι ἡ κορυφαία τοιαύτη στιγμή.
VII. Ἡ Μεσότης ὡς Ὁδὸς Σωτηρίας
Ἡ μεσότης, ὅπως τὴν βλέπει ὁ Παπαδιαμάντης, εἶναι:
ὄχι συμβιβασμός,
ὄχι χλιαρότης,
ὄχι μέτρια ἀρετή.
Εἶναι ὁ ὀρθὸς δρόμος,
ὁ δρόμος ποὺ ὁδηγεῖ ἀπὸ τὴν ἀνθρωπίνην ἀδυναμίαν
εἰς τὴν θείαν ἐλπίδα.
Ἡ μεσότης εἶναι ἡ καθημερινὴ ἄσκησις τοῦ Ἕλληνος:
νὰ μὴν ἀδικῇ, νὰ μὴν φθονῇ, νὰ μὴν ὑπερβάλλῃ,
ἀλλὰ νὰ ἀγαπᾷ, νὰ ἐλεῇ, νὰ ὑπομένῃ.
ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ
Ἡ μεσότης εἶναι:
ἡ ἁρμονία τοῦ Πλάτωνος,
ἡ πρᾶξις τοῦ Ἀριστοτέλους,
ἡ ἀγάπη τοῦ Χριστοῦ,
ἡ ψυχὴ τοῦ Παπαδιαμάντη,
ὁ τρόπος ζωῆς τοῦ Ἕλληνος.
Εἶναι ἡ λεπτή, ἀλλὰ ἀκατάλυτος γραμμή
ποὺ χωρίζει τὴν ἀρετὴν ἀπὸ τὴν πτῶσιν,
τὴν ἐλευθερίαν ἀπὸ τὴν ὕβριν,
τὸν ἄνθρωπον ἀπὸ τὴν ἀπανθρωπίαν.
