— Περὶ Ἰδεολογίας καὶ Συμφέροντος
Του Δημήτρη Βόγγολη
Τόπος: Αθήνα, στην Ακαδημία Πλάτωνος.
Χρόνος: Βράδυ. Η πόλη ανασαίνει ήρεμα μετά τις ταραχές.
Σκηνή
Ο Σωκράτης περπατά αργά, σαν άνθρωπος που συλλογίζεται την αλήθεια.
Ο Αλκιβιάδης πλησιάζει ανήσυχος, σαν κάποιος που ακούει πολλές φωνές μέσα του.
Αλκιβιάδης
Σωκράτη… η πόλη είναι διχασμένη.
Άλλοι μιλούν για ιδέες, άλλοι για συμφέροντα.
Κι εγώ δεν ξέρω ποιον δρόμο να ακολουθήσω.
Τι είναι ιδεολογία; Τι είναι συμφέρον;
Και ποιο από τα δύο πρέπει να οδηγεί έναν άνθρωπο;
Σωκράτης
Ιδεολογία, Αλκιβιάδη, είναι ο τρόπος που βλέπεις τον κόσμο όπως θα έπρεπε να είναι.
Συμφέρον είναι ο τρόπος που βλέπεις τον κόσμο όπως σε βολεύει να είναι.
Η ιδεολογία κοιτάζει ψηλά.
Το συμφέρον κοιτάζει το έδαφος.
Αλκιβιάδης
Δηλαδή η ιδεολογία είναι ανώτερη;
Σωκράτης
Όχι πάντα.
Η ιδεολογία χωρίς φρόνηση γίνεται φανατισμός.
Το συμφέρον χωρίς δικαιοσύνη γίνεται αδικία.
Και τα δύο χρειάζονται μέτρο.
Αλκιβιάδης
Και πώς θα ξέρω ποιο να ακολουθήσω;
Σωκράτης
Ρώτησε την ψυχή σου:
Αυτό που κάνεις ωφελεί μόνο εσένα ή και την πόλη;
Αν ωφελεί μόνο εσένα, είναι συμφέρον.
Αν ωφελεί την πόλη, είναι ιδέα.
Αν ωφελεί και τα δύο, είναι αρετή.
Αλκιβιάδης
Μα ο κόσμος λέει πως ο άνθρωπος πρέπει να κοιτάζει το συμφέρον του.
Σωκράτης
Ο κόσμος λέει πολλά.
Αλλά ο κόσμος δεν έχει ψυχή· άνθρωποι έχουν.
Κι ο άνθρωπος που ζει μόνο για το συμφέρον του
μοιάζει με λύκο μέσα σε αγέλη.
Ο άνθρωπος που ζει μόνο για την ιδέα
μοιάζει με αετό που ξεχνά τη γη.
Ο σοφός συνδυάζει και τα δύο.
Αλκιβιάδης
Και ποιο είναι το μέτρο;
Σωκράτης
Το μέτρο είναι η δικαιοσύνη.
Αν η ιδέα σου είναι δίκαιη,
τότε και το συμφέρον σου γίνεται τίμιο.
Κι αν το συμφέρον σου είναι τίμιο,
η ιδέα σου γίνεται πραγματοποιήσιμη.
Αλκιβιάδης
Άρα ο άνθρωπος πρέπει να έχει ιδεολογία;
Σωκράτης
Όχι ιδεολογία· αρχές.
Η ιδεολογία αλλάζει με τον άνεμο.
Οι αρχές μένουν.
Η ιδεολογία λέει: «Έτσι πρέπει να είναι ο κόσμος».
Οι αρχές λένε: «Έτσι πρέπει να είμαι εγώ».
Αλκιβιάδης
Και το συμφέρον; Πώς να το αντιμετωπίζω;
Σωκράτης
Ως εργαλείο, όχι ως αφέντη.
Το συμφέρον είναι σαν το καράβι·
χρήσιμο, αναγκαίο, αλλά όχι σκοπός.
Ο σκοπός είναι η αρετή.
Αλκιβιάδης
Κάποιοι λένε πως η ιδεολογία κινεί τα έθνη.
Άλλοι πως το συμφέρον κινεί την ιστορία.
Εσύ τι λες;
Σωκράτης
Λέω πως η ιστορία κινείται
όταν η ιδέα συναντά το συμφέρον
και τα δύο υποτάσσονται στη δικαιοσύνη.
Χωρίς δικαιοσύνη,
η ιδέα γίνεται τύραννος
και το συμφέρον θηρίο.
Αλκιβιάδης
Και ο ηγέτης; Πώς πρέπει να βαδίζει;
Σωκράτης
Ο ηγέτης πρέπει να έχει την ιδέα ως οδηγό
και το συμφέρον ως εργαλείο.
Αν τα αντιστρέψει,
η πόλη χάνεται.
Αλκιβιάδης
Δηλαδή η ιδεολογία χωρίς συμφέρον είναι αδύναμη,
και το συμφέρον χωρίς ιδεολογία είναι τυφλό;
Σωκράτης
Ακριβώς.
Η ιδέα δίνει φως.
Το συμφέρον δίνει δύναμη.
Χωρίς φως, η δύναμη καταστρέφει.
Χωρίς δύναμη, το φως σβήνει.
Αλκιβιάδης (μετά από σιωπή)
Σωκράτη…
ο άνθρωπος που έχει αρχές,
έχει και συμφέρον;
Σωκράτης
Ναι.
Το μεγαλύτερο συμφέρον:
την ειρήνη της ψυχής.
ΧΟΡΟΣ
Ιδέα και συμφέρον,
δύο αντίθετα ρεύματα,
δύο αναγκαίες δυνάμεις.
Ο σοφός άνθρωπος
δεν πνίγεται μέσα τους·
πλέει ανάμεσά τους.
Η ιδέα υψώνει,
το συμφέρον στηρίζει,
η δικαιοσύνη τα αρμονίζει.
