ΤΑ ΚΟΥΤΣΟΥΡΑ ΤΟΥ ἈΛΕΞΑΝΔΡΟΥ ΠΑΠΑΔΙΑΜΑΝΤΗ
Τοῦ Δημητρίου Βόγγολη
ΚΕΝΤΡΙΚΑΙ ΘΕΣΕΙΣ ΤΟΥ ἜΡΓΟΥ
Ἡ φτώχεια καὶ ἡ ἀνάγκη ἀναδεικνύουν τὴν σχέσιν ἀτόμου–κοινότητος.
Ἡ οἰκογένεια τοῦ Μπάρμπα-Μόσχου ζῇ εἰς τὸ ὄριον τῆς ἐπιβιώσεως, ἐνῶ ἡ κοινότης ἄλλοτε συμπονεῖ, ἄλλοτε ἀδιαφορεῖ.
(Ἐσωτερικὴ μεσότης μεταξὺ ἀξιοπρεπείας καὶ ἀνάγκης· ἐξωτερικὴ μεσότης κοινωνικῆς ἀλληλεγγύης καὶ ἀδιαφορίας.)
Τὰ κουτσούρα λειτουργοῦν ὡς σύμβολον:
— τῆς ἐλπίδος,
— τῆς ἐπιβιώσεως,
— τῆς μικρᾶς καθημερινῆς μάχης τοῦ πτωχοῦ.
(Ἐξωτερικὴ μεσότης ἐπιθυμίας· τὸ ἀναγκαῖον δὲν γίνεται πλεονεξία.)
Ἡ γριά-Μόσχω ἐνσαρκώνει τὴν καρτερίαν, τὴν πραότητα καὶ τὴν πίστιν.
(Ἐσωτερικὴ μεσότης ἀρετῆς· ὑπομονή, ταπεινότης, μητρικὴ φροντίς.)
Οἱ γείτονες παρουσιάζουν ποικίλας μορφὰς κοινωνικότητος:
— ἄλλοι βοηθοῦν,
— ἄλλοι εἰρωνεύονται,
— ἄλλοι ἀπλῶς παρατηροῦν.
(Ἐξωτερικὴ μεσότης κοινωνικῆς συμπεριφορᾶς· ἀπὸ τὴν ἀλληλεγγύην ἕως τὴν μικροπρέπεια.)
Ὁ μικρὸς ἥρως, τὸ παιδί, ποὺ κουβαλᾷ τὰ κουτσούρα, γίνεται φορεὺς ἐλπίδος.
(Ἐσωτερικὴ μεσότης ἀντοχῆς καὶ παιδικῆς ἀθωότητος.)
Ἡ φύσις λειτουργεῖ ὡς καθρέπτης τῆς ἀνθρωπίνης μοίρας:
ὁ χειμών, τὸ ψῦχος, ἡ φτώχεια, ἡ ἀνάγκη.
(Ἐξωτερικὴ μεσότης μεταξὺ φυσικῆς σκληρότητος καὶ θείας προνοίας.)
Δ Ι Α Λ Ο Γ Ο Σ ΕἸΣ ΤΗΝ ΑΥΛΗΝ ΜΕ ΤΑ ΚΟΥΤΣΟΥΡΑ
Σκηνή:
Χειμωνιάτικον δειλινόν. Ἡ αὐλὴ τοῦ Μπάρμπα-Μόσχου.
Σωροὶ ἀπὸ κουτσούρα, ἡμιτελῶς κομμένα, ὑγρά ἀπὸ τὴν πάχνην.
Ἡ γριά-Μόσχω κάθεται εἰς χαμηλὸν σκαμνίον.
Τὸ παιδί φθάνει λαχανιασμένον, κρατοῦν δύο μικρὰ ξύλα.
Πλησιάζουν ἡ γειτόνισσα Ζαμπέτα, ὁ παπᾶ-Θεόφιλος καὶ ὁ Μπάρμπα-Σταῦρος.
Γριά-Μόσχω
(με φωνὴν σιγανήν, ἀλλὰ γεμάτην πίστιν)
— Ἐ, παιδάκι μου, πάλιν κουτσουράκια ἐμάζεψες; Ὁ Θεὸς νὰ σὲ τὰ πολλαπλασιάσῃ.
Οὐ τὸ ξύλον μᾶς ζεσταίνει, ἀλλ’ ἡ ἀγάπη ποὺ τὸ κουβαλᾷ.
Τὸ Παιδί
— Μᾶνα, ἐψάξαμε μὲ τὸν Μήτρο ἕως τὴν ρεματιάν.
Τὰ μεγάλα τὰ ἔλαβον ἄλλοι.
Μα αὐτά… αὐτὰ εἶναι τὰ δικά μας.
(Ἐσωτερικὴ μεσότης παιδικῆς ἐπιμονῆς· ὑπέρβασις τῆς κόπωσις.)
Ζαμπέτα (ἡ γειτόνισσα)
(με εἰρωνείαν ποὺ κρύπτει φθόνον)
— Ἐ, Μόσχω, ὅλο μὲ τὰ κουτσούρα ἀσχολῇσαι.
Δὲν κάθεσαι νὰ ἡσυχάσῃς;
Ὁ κόσμος ἀλλάζει, μα σὺ ἐκεῖ, στὰ παλαιά.
Γριά-Μόσχω
— Ὁ κόσμος ἀλλάζει, Ζαμπέτα, μα τὸ ψῦχος δὲν ἀλλάζει.
Καὶ ἡ φτώχεια δὲν περιμένει.
(Ἐξωτερικὴ μεσότης πραότητος ἀπέναντι εἰς τὴν εἰρωνείαν.)
Μπάρμπα-Σταῦρος
(ξύων τὸ γένειον)
— Ἐγὼ λέγω πὼς τὸ παιδὶ ἔχει καρδιὰ λεβέντικη.
Ἄμα μεγαλώσῃ, θὰ γίνῃ ἄνθρωπος τῆς προκοπῆς.
Ὄχι ὡς κάτι ἄλλοι ποὺ ξέρω, ποὺ τὰ ξύλα τὰ θέλουν ἕτοιμα.
(Ἐσωτερικὴ μεσότης δικαιοσύνης· ἀναγνώρισις τῆς προσπαθείας.)
Παπᾶ-Θεόφιλος
(με βλέμμα γλυκὺν, ὡς νὰ εὐλογῇ τὸν ἀέρα)
— Τέκνα μου, ἕκαστον κουτσούρον εἶναι δοκιμασία.
Ἄλλο μικρόν, ἄλλο μέγα· ὅλα ὅμως θερμαίνουν τὴν ψυχήν,
ὅταν προσφέρονται μὲ κόπον.
— Ἡ φτώχεια δὲν εἶναι ντροπή· ντροπὴ εἶναι ἡ ἀδιαφορία.
(Ἐξωτερικὴ μεσότης φιλανθρωπίας· ὑπέρβασις κοινωνικῆς ἀδικίας.)
Τὸ Παιδί
— Παπᾶ, ἐγὼ δὲν φοβοῦμαι τὸ ψῦχος.
Μόνον νὰ μὴ μείνῃ ἡ μᾶνα στὸ σκοτάδι.
Γριά-Μόσχω
(δάκρυ ποὺ δὲν πέφτει)
— Τὸ φῶς, παιδί μου, δὲν τὸ δίδει τὸ λυχνάρι·
τὸ δίδει ἡ καρδιά.
ΣΥΜΒΟΛΙΚΗ ἙΡΜΗΝΕΙΑ ΤΟΥ ΔΙΑΛΟΓΟΥ
1. Ἡ Μόσχω
Ἐνσαρκώνει τὴν ἐσωτερικὴν μεσότητα τῆς καρτερίας.
Οὐ διαμαρτύρεται, οὐ ζητεῖ, οὐ φθονεῖ.
Ἡ ἀρετή της εἶναι σιωπηλή, χριστιανική, ὑπομονητική.
2. Τὸ Παιδί
Φορεὺς ἐλπίδος.
Ἡ πράξις τοῦ κουβαλήματος τῶν ξύλων εἶναι ἠθικὴ ὑπέρβασις διὰ τὴν ἡλικίαν του.
Ἀντιπροσωπεύει τὴν ἐνάρετον ὑπερβολὴν τῆς ἀγάπης.
3. Ἡ Ζαμπέτα
Τὸ ἀντίθετον μοντέλον:
μικροπρέπεια, εἰρωνεία, κοινωνικὴ ἀδράνεια.
(Ἐλλειμματικὴ ἐσωτερικὴ μεσότης.)
4. Ὁ Μπάρμπα-Σταῦρος
Ὁ ἁπλοῦς, λαϊκὸς ἄνθρωπος ποὺ βλέπει καθαρά.
(Ἐξωτερικὴ μεσότης δικαιοσύνης.)
5. Ὁ Παπᾶ-Θεόφιλος
Ὁ πνευματικὸς ἄξων τῆς κοινότητος.
Οὐκ ἐπιβάλλει· φωτίζει.
(Ἐσωτερικὴ μεσότης σοφίας καὶ πραότητος.)
ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ
Εἰς Τὰ Κούτσούρα ὁ Παπαδιαμάντης δείχνει:
— κοινωνίαν πτωχὴν ἀλλὰ ζωντανήν,
— ἀνθρώπους ἀτελεῖς ἀλλ’ ἀληθινούς,
— ἀρετὴν ποὺ δὲν εἶναι θεωρία, ἀλλὰ πράξις,
— μεσότητα ποὺ δὲν εἶναι φιλοσοφικὴ ἔννοια, ἀλλὰ τρόπος ἐπιβιώσεως.
Τὰ κουτσούρα δὲν εἶναι ξύλα·
εἶναι αἱ μικραὶ νῖκαι τοῦ ἀνθρώπου ἀπέναντι εἰς τὴν μοῖραν.
