Διάλογοι: Του Δημήτρη Βόγγολη
Σὰ βγεῖς στὸν πηγαιμὸ γιὰ τὴν Ἰθάκη,
νὰ εὔχεσαι νἆναι μακρὺς ὁ δρόμος,
γεμάτος περιπέτειες, γεμάτος γνώσεις.
Τοὺς Λαιστρυγόνας καὶ τοὺς Κύκλωπας,
τὸν θυμωμένο Ποσειδῶνα μὴ φοβᾶσαι,
τέτοια στὸν δρόμο σου ποτέ σου δὲν θὰ βρεῖς,
ἂν μέν᾿ ἡ σκέψις σου ὑψηλή, ἂν ἐκλεκτὴ
συγκίνησις τὸ πνεῦμα καὶ τὸ σῶμα σου ἀγγίζει.
Τοὺς Λαιστρυγόνας καὶ τοὺς Κύκλωπας,
τὸν ἄγριο Ποσειδώνα δὲν θὰ συναντήσεις,
ἂν δὲν τοὺς κουβανεῖς μὲς στὴν ψυχή σου,
ἂν ἡ ψυχή σου δὲν τοὺς στήνει ἐμπρός σου.
Νὰ εὔχεσαι νά ῾ναι μακρὺς ὁ δρόμος.
Πολλὰ τὰ καλοκαιρινὰ πρωϊὰ νὰ εἶναι
ποὺ μὲ τί εὐχαρίστηση, μὲ τί χαρὰ
θὰ μπαίνεις σὲ λιμένας πρωτοειδωμένους·
νὰ σταματήσεις σ᾿ ἐμπορεῖα Φοινικικά,
καὶ τὲς καλὲς πραγμάτειες ν᾿ ἀποκτήσεις,
σεντέφια καὶ κοράλλια, κεχριμπάρια κ᾿ ἔβενους,
καὶ ἡδονικὰ μυρωδικὰ κάθε λογῆς,
ὅσο μπορεῖς πιὸ ἄφθονα ἡδονικὰ μυρωδικά.
Σὲ πόλεις Αἰγυπτιακὲς πολλὲς νὰ πᾷς,
νὰ μάθεις καὶ νὰ μάθεις ἀπ᾿ τοὺς σπουδασμένους.
Πάντα στὸ νοῦ σου νἄχῃς τὴν Ἰθάκη.
Τὸ φθάσιμον ἐκεῖ εἶν᾿ ὁ προορισμός σου.
Ἀλλὰ μὴ βιάζῃς τὸ ταξείδι διόλου.
Καλλίτερα χρόνια πολλὰ νὰ διαρκέσει.
Καὶ γέρος πιὰ ν᾿ ἀράξῃς στὸ νησί,
πλούσιος μὲ ὅσα κέρδισες στὸν δρόμο,
μὴ προσδοκώντας πλούτη νὰ σὲ δώσῃ ἡ Ἰθάκη.
Ἡ Ἰθάκη σ᾿ ἔδωσε τ᾿ ὡραῖο ταξίδι.
Χωρὶς αὐτὴν δὲν θἄβγαινες στὸν δρόμο.
Ἄλλα δὲν ἔχει νὰ σὲ δώσει πιά.
Κι ἂν πτωχικὴ τὴν βρῇς, ἡ Ἰθάκη δὲν σὲ γέλασε.
Ἔτσι σοφὸς ποὺ ἔγινες, μὲ τόση πείρα,
ἤδη θὰ τὸ κατάλαβες ᾑ Ἰθάκες τί σημαίνουν.
Διάλογος για την «Ιθάκη»
Α: Ξέρεις, όσο ξαναδιαβάζω το «Σαν βγεις στον πηγαιμό για την Ιθάκη», τόσο περισσότερο καταλαβαίνω ότι ο Καβάφης δεν μιλά για ταξίδι επιστροφής, όπως του Οδυσσέα. Δεν είναι νοσταλγία· είναι ξεκίνημα.
Β: Ακριβώς. Το λέει από την πρώτη λέξη: πηγαιμός. Δεν γυρίζεις κάπου που ήσουν· πας κάπου που ονειρεύεσαι. Είναι στόχος ζωής, όχι γεωγραφικός προορισμός.
Α: Και σου λέει να εύχεσαι να είναι μακρύς ο δρόμος. Όχι βιασύνη, όχι άγχος. Να χαρείς τη διαδρομή, τις εμπειρίες, τις περιπέτειες.
Β: Γιατί αλλιώς, αν δεν ζήσεις, αν δεν μάθεις, αν δεν ανοιχτείς, η Ιθάκη θα σε βρει φτωχό. Δεν θα έχει τίποτα να σου δώσει, γιατί δεν θα έχεις εσύ τίποτα να πάρεις.
Α: Μου αρέσει που ο Καβάφης μιλά και για τους φόβους. Σου λέει: μην τους κουβαλάς. Οι Λαιστρυγόνες και οι Κύκλωπες δεν υπάρχουν αν δεν τους γεννήσεις μέσα σου.
Β: Είναι σαν να σου ζητά να κρατήσεις τον ψυχικό σου κόσμο σε ισορροπία. Να μην αφήνεις την ανασφάλεια και τις υπερβολές να σε μικραίνουν.
Α: Και να μην σπαταλάς τον χρόνο σου σε μικροπρέπειες. Να αναζητάς τη γνώση, τον πολιτισμό, την εσωτερική καλλιέργεια.
Β: Γιατί η Ιθάκη του Καβάφη δεν είναι νησί. Είναι πλούτος ψυχής. Είναι το απόκτημα της πορείας σου. Είναι το όνειρο που σε κινεί.
Α: Και στο τέλος, όταν φτάσεις, καταλαβαίνεις ότι ο προορισμός δεν ήταν ποτέ ο στόχος. Ο στόχος ήταν να γίνεις αυτός που έγινες στη διαδρομή.
Β: Αυτό είναι το μεγαλείο του ποιήματος. Δεν σου δίνει οδηγίες ζωής· σου δίνει προσανατολισμό. Σου λέει: ζήσε, μάθε, τόλμησε, προχώρα.
Διάλογος Μαθητή – Δασκάλου για την «Ιθάκη» του Καβάφη
Μαθητής: Κύριε, διάβασα το ποίημα του Καβάφη, αλλά μπερδεύτηκα. Γιατί λέει «σαν βγεις στον πηγαιμό για την Ιθάκη»; Δεν είναι ταξίδι επιστροφής, όπως του Οδυσσέα;
Δάσκαλος: Πολύ καλή παρατήρηση. Ο Καβάφης δεν μιλά για επιστροφή. Μιλά για ξεκίνημα. Η Ιθάκη εδώ δεν είναι το σπίτι που αφήσαμε, αλλά ο στόχος που θέτουμε στη ζωή μας.
Μαθητής: Δηλαδή η Ιθάκη είναι κάτι σαν όνειρο;
Δάσκαλος: Ακριβώς. Ένα όνειρο, ένας σκοπός, μια εσωτερική επιθυμία που μας κινεί. Δεν είναι τόπος· είναι ιδέα.
Μαθητής: Και γιατί λέει να ευχόμαστε να είναι μακρύς ο δρόμος;
Δάσκαλος: Γιατί η αξία δεν βρίσκεται στον προορισμό, αλλά στη διαδρομή. Στις εμπειρίες, στις περιπέτειες, στη γνώση που αποκτάς. Αν φτάσεις γρήγορα, χωρίς να ζήσεις, η Ιθάκη δεν θα έχει τίποτα να σου δώσει.
Μαθητής: Μου έκανε εντύπωση και κάτι άλλο. Λέει να μην φοβόμαστε τους Λαιστρυγόνες και τους Κύκλωπες.
Δάσκαλος: Ναι. Γιατί αυτοί οι «εχθροί» δεν υπάρχουν έξω από εμάς. Τους γεννά ο φόβος, η ανασφάλεια, η υπερβολή. Αν έχεις καθαρό, ισορροπημένο ψυχικό κόσμο, δεν θα τους συναντήσεις ποτέ.
Μαθητής: Άρα μας προτρέπει να μην αφήνουμε τις μικρότητες να μας καθυστερούν.
Δάσκαλος: Μπράβο. Να μην σπαταλάμε τον χρόνο μας σε μικροπρέπειες, αλλά να αναζητούμε τη γνώση, τον πολιτισμό, την εσωτερική καλλιέργεια. Αυτά είναι τα πραγματικά «πλούτη» του ταξιδιού.
Μαθητής: Και όταν φτάσουμε στην Ιθάκη;
Δάσκαλος: Τότε θα καταλάβουμε ότι η Ιθάκη υπήρχε μόνο για να μας βάλει σε κίνηση. Ο προορισμός δεν ήταν ποτέ το τέλος· ήταν η αφορμή για να γίνουμε αυτό που γίναμε στη διαδρομή.
Μαθητής: Δηλαδή η Ιθάκη είναι ο πολιτισμός, η γνώση, η ωρίμανση της ψυχής.
Δάσκαλος: Ακριβώς. Είναι ο πλούτος που αποκτάς ζώντας. Και αυτός ο πλούτος είναι η αληθινή ανταμοιβή.
