Φιλοσοφική – παιδαγωγική
Του Δημήτρη Βόγγολη
Ο άνθρωπος, από την πρώτη στιγμή της ζωής του, εισέρχεται σε έναν κόσμο όπου η ελευθερία δεν είναι απεριόριστη αλλά ρυθμισμένη. Το οικογενειακό περιβάλλον λειτουργεί ως η πρώτη «πολιτεία» του βρέφους· εκεί τίθενται τα πρωταρχικά όρια, όπως οι νόμοι στις κοινωνίες.
Η μητέρα και ο πατέρας γίνονται οι πρώτοι νομοθέτες, οι πρώτοι παιδαγωγοί, οι πρώτοι καθοδηγητές του ήθους.
Στο νηπιαγωγείο, το παιδί μαθαίνει ότι η ύπαρξη του άλλου δεν είναι εμπόδιο αλλά συνθήκη συνύπαρξης. Στο δημοτικό, η προσωπικότητα αποκτά μορφή, σταθερότητα, κατεύθυνση. Εκεί ολοκληρώνεται ο βασικός πυρήνας του χαρακτήρος : η αίσθηση δικαίου, η υπευθυνότητα, η αυτοσυγκράτηση, η κοινωνικότητα.
Αν αυτά δεν έχουν εμπεδωθεί, το γυμνάσιο δεν είναι τόπος μάθησης αλλά πεδίο σύγκρουσης. Το παιδί που δεν έμαθε όρια, δεν μπορεί να σεβαστεί κανόνες. Και η παραβατικότητα δεν είναι «κακή συμπεριφορά» αλλά απουσία εσωτερικού νόμου.
Η οικογένεια αποτελεί τον πρώτο θεσμό κοινωνικοποίησης. Εκεί το παιδί μαθαίνει τι επιτρέπεται και τι απαγορεύεται, τι σημαίνει συνέπεια, τι σημαίνει ευθύνη.
Το σχολείο είναι ο δεύτερος θεσμός. Οι δάσκαλοι δεν είναι απλώς μεταδότες γνώσεων αλλά διαμορφωτές χαρακτήρων.
Όταν οι δύο θεσμοί αποτυγχάνουν, η κοινωνία πληρώνει το τίμημα:
αύξηση παραβατικότητας, αδιαφορία για κανόνες, απαξίωση της πειθαρχίας, και τελικά, ατιμωρησία.
Η ατιμωρησία δεν είναι σύμπτωμα μόνο της κοινωνίας· είναι σύμπτωμα της παιδαγωγικής αποτυχίας.
Η ψυχολογία της ανάπτυξης διδάσκει ότι ο χαρακτήρας θεμελιώνεται στις ηλικίες 0–12.
Στην βρεφική ηλικία: δημιουργείται η εμπιστοσύνη και η ασφάλεια.
Στην προσχολική: η αυτονομία και η πρωτοβουλία.
Στην σχολική: η εργατικότητα, η συνεργασία, η πειθαρχία.
Αν το παιδί δεν μάθει να διαχειρίζεται την επιθυμία, να αναβάλλει την ικανοποίηση, να σέβεται τα όρια, τότε στο γυμνάσιο εκδηλώνει συμπεριφορές που μοιάζουν με «ανταρσία».
Δεν είναι ανταρσία· είναι ανωριμότητα.
Στην αυλή του νηπιαγωγείου, το παιδί μαθαίνει να περιμένει τη σειρά του στο παιχνίδι. Στην τάξη του δημοτικού, μαθαίνει να σηκώνει το χέρι πριν μιλήσει.
Στο σπίτι, μαθαίνει ότι δεν μπορεί να έχει τα πάντα.
Αν αυτά δεν γίνουν βίωμα, τότε στο γυμνάσιο το παιδί στέκεται σαν μικρός «ήρωας» χωρίς πυξίδα.
Και η κοινωνία, αντί να τον καθοδηγήσει, συχνά τον αφήνει να χαθεί μέσα στην ατιμωρησία, σαν να μην υπάρχει νόμος ούτε για τους μικρούς ούτε για τους μεγάλους.
Η πολιτεία που επιθυμεί πολίτες με ήθος πρέπει να ξεκινά από την παιδεία.
Η οικογένεια και το σχολείο είναι οι δύο πυλώνες που χτίζουν τον αυριανό πολίτη.
Αν οι πυλώνες αυτοί καταρρεύσουν, τότε η κοινωνία γεμίζει με ανθρώπους που δεν γνωρίζουν όρια, δεν σέβονται νόμους, δεν κατανοούν συνέπειες.
Η ατιμωρησία που βλέπουμε σήμερα δεν είναι τυχαία. Είναι το αποτέλεσμα μιας παιδείας που δεν έθεσε όρια όταν έπρεπε.
Ο χαρακτήρας του ανθρώπου δεν είναι μόνο κοινωνικό κατασκεύασμα· είναι και πνευματικό έργο.
Η οικογένεια διδάσκει την αγάπη, αλλά και την πειθαρχία.
Το σχολείο διδάσκει τη γνώση, αλλά και την ευθύνη.
Η Εκκλησία διδάσκει την ταπείνωση, αλλά και την αυτογνωσία.
Όταν αυτά λείπουν, το παιδί μεγαλώνει χωρίς εσωτερικό φως.
Και τότε η παραβατικότητα δεν είναι απλώς κοινωνικό φαινόμενο· είναι πνευματικό κενό.
Ένα παιδί που δεν έμαθε να μαζεύει τα παιχνίδια του, δύσκολα θα μάθει να μαζεύει τις πράξεις του.
Ένα παιδί που δεν έμαθε να λέει «συγγνώμη», δύσκολα θα μάθει να αναλαμβάνει ευθύνη.
Ένα παιδί που δεν έμαθε να περιμένει, δύσκολα θα μάθει να σέβεται.
Και όταν φτάσει στο γυμνάσιο, η κοινωνία αναρωτιέται «τι πήγε στραβά».
Μα πήγε στραβά αυτό που δεν έγινε σωστά από την αρχή.
Όπως το κράτος θεσπίζει νόμους για να λειτουργεί η κοινωνία, έτσι και η οικογένεια θεσπίζει κανόνες για να λειτουργεί η ζωή του παιδιού.
Οι γονείς είναι οι πρώτοι «νομοθέτες».
Οι δάσκαλοι είναι οι πρώτοι «δικαστές» της συμπεριφοράς.
Το παιδί είναι ο πρώτος «πολίτης».
Αν ο πολίτης δεν μάθει τον νόμο από μικρός, τότε ως έφηβος θα τον παραβεί.
Και ως ενήλικος θα τον περιφρονήσει.
*ΘΕΑΤΡΙΚΟΣ ΔΙΑΛΟΓΟΣ
«ΟΡΙΑ ΚΑΙ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑΣ»**
Πρόσωπα. Πατέρας – σταθερός, αυστηρός αλλά δίκαιος.
Μητέρα – ήρεμη, στοργική, με βαθιά διαίσθηση.
Δάσκαλος – έμπειρος, με παιδαγωγική σοφία.
Μαθήτρια – ειλικρινής, ευαίσθητη, αναζητά καθοδήγηση.
Μαθητής – ανήσυχος, δυναμικός, δοκιμάζει τα όρια.
Σκηνή Πρώτη – Στο σπίτι, αργά το απόγευμα
(Το φως πέφτει πάνω στον Πατέρα και τη Μητέρα. Στο βάθος ακούγονται παιδικές φωνές.)
Πατέρας: Από την κούνια αρχίζει ο δρόμος του ανθρώπου. Αν δεν μάθει το παιδί τι σημαίνει «όριο», πώς θα μάθει τι σημαίνει «ευθύνη»;
Μητέρα: Τα όρια δεν είναι τιμωρία· είναι αγάπη. Είναι σαν τους φράχτες στο χωράφι: δεν φυλακίζουν, προστατεύουν.
Πατέρας: Κι όμως, πολλοί γονείς φοβούνται να πουν «όχι». Μα το «όχι» είναι το πρώτο μάθημα χαρακτήρος.
(Μπαίνουν τα παιδιά.)
Μαθητής: Μα γιατί πρέπει πάντα να κάνουμε αυτό που λέτε; Δεν είμαστε μικροί πια.
Μητέρα: Δεν ζητούμε υπακοή· ζητούμε κατανόηση. Τα όρια είναι για να μεγαλώνεις, όχι για να μικραίνεις.
Μαθήτρια: Κι αν δεν τα μάθουμε τώρα, τι θα γίνει;
Πατέρας: Τότε θα τα μάθετε αργότερα, αλλά με κόστος. Στο γυμνάσιο, στην κοινωνία, στη ζωή.
Σκηνή Δεύτερη – Στο Δημοτικό Σχολείο
(Ο Δάσκαλος στέκεται μπροστά στον πίνακα. Οι γονείς κάθονται απέναντι.)
Δάσκαλος: Ο χαρακτήρας του παιδιού ολοκληρώνεται περίπου στο τέλος του δημοτικού. Ό,τι δεν χτίζεται τώρα, δύσκολα χτίζεται αργότερα.
Πατέρας: Και ποιος έχει την ευθύνη; Εμείς ή εσείς;
Δάσκαλος: Πρώτα εσείς. Μετά εμείς. Η οικογένεια είναι το θεμέλιο· το σχολείο είναι ο τοίχος. Αν το θεμέλιο είναι αδύναμο, ο τοίχος θα ραγίσει.
Μητέρα: Βλέπουμε ότι τα παιδιά δυσκολεύονται να δεχθούν κανόνες. Είναι φυσιολογικό;
Δάσκαλος: Φυσιολογικό είναι να δυσκολεύονται. Αλλά όχι να αρνούνται. Αν το παιδί δεν μάθει να περιμένει τη σειρά του, να σέβεται τον συμμαθητή του, να συγκρατεί τον θυμό του, τότε στο γυμνάσιο θα εκδηλώσει παραβατικότητα.
(Τα παιδιά μπαίνουν στην τάξη.)
Μαθητής: Κύριε, γιατί πρέπει να έχουμε κανόνες; Δεν μπορούμε να κάνουμε ό,τι θέλουμε;
Δάσκαλος: Η ελευθερία χωρίς όρια δεν είναι ελευθερία· είναι χάος. Όπως και στην κοινωνία: χωρίς νόμους, επικρατεί χάος και ατιμωρησία.
Μαθήτρια: Και τι σημαίνει «χαρακτήρας»;
Δάσκαλος: Χαρακτήρας σημαίνει να κάνεις το σωστό, ακόμη κι όταν κανείς δεν σε βλέπει.
Σκηνή Τρίτη – Στο Γυμνάσιο, λίγα χρόνια αργότερα
(Σκοτεινότερο φως. Ο Μαθητής έχει μεγαλώσει. Φαίνεται ανήσυχος.)
Μαθητής: Κανείς δεν με καταλαβαίνει. Οι κανόνες είναι πολλοί. Οι καθηγητές αυστηροί. Οι γονείς πιεστικοί.
Καθηγητής: Δεν είναι οι κανόνες πολλοί· είναι οι συνήθειες λίγες. Αν είχες μάθει από μικρός να σέβεσαι τα όρια, τώρα θα ένιωθες ελεύθερος μέσα σε αυτά.
Μαθητής: Και γιατί να τους σεβαστώ; Αφού στην κοινωνία κανείς δεν τιμωρείται.
Καθηγητής: Αυτό είναι το πρόβλημα της κοινωνίας, όχι της παιδείας. Η ατιμωρησία δεν πρέπει να γίνει πρότυπο. Εσύ μπορείς να γίνεις καλύτερος από αυτό που βλέπεις γύρω σου.
Πατέρας: Γιε μου, δεν θέλουμε να σε περιορίσουμε. Θέλουμε να σε προστατεύσουμε.
Μητέρα: Τα όρια που δεν έμαθες μικρός, τα συναντάς τώρα σαν εμπόδια. Μα δεν είναι εμπόδια· είναι δρόμος.
Μαθήτρια: Εγώ κατάλαβα κάτι: όταν ξέρεις τα όρια σου, δεν φοβάσαι τίποτα. Ούτε τους κανόνες, ούτε τους άλλους, ούτε τον εαυτό σου.
Σκηνή Τέταρτη – Κοινή Συζήτηση
(Όλοι μαζί σε κύκλο.)
Δάσκαλος: Η διαμόρφωση του χαρακτήρος είναι έργο κοινό. Γονείς, δάσκαλοι, μαθητές. Όλοι μαζί.
Πατέρας: Αν εμείς δεν δώσουμε το παράδειγμα, τα παιδιά θα χαθούν.
Μητέρα: Αν το σχολείο δεν στηρίξει, η οικογένεια θα κουραστεί.
Μαθητής: Αν εμείς δεν προσπαθήσουμε, κανείς δεν μπορεί να μας αλλάξει.
Μαθήτρια: Ο χαρακτήρας δεν είναι δώρο· είναι άθλημα.
Δάσκαλος: Και η κοινωνία που θέλουμε αύριο, χτίζεται σήμερα. Στο σπίτι, στο σχολείο, στην καρδιά του παιδιού.
