Μπορεί η «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν να ξυπνήσει τον κόσμο;

Καθηγητής Πέτρος Π. Γρουμπός, Ομότιμος Καθηγητής Πανεπιστημίου Πατρών

Όταν ένας από τους σημαντικότερους σκηνοθέτες της εποχής μας αποφασίζει να μεταφέρει την Οδύσσεια στη μεγάλη οθόνη, το γεγονός ξεπερνά τα όρια της κινηματογραφικής τέχνης. Η νέα ταινία του Κρίστοφερ Νόλαν έφερε ξανά τον Όμηρο στο επίκεντρο μιας παγκόσμιας συζήτησης. Άλλοι τη χειροκρότησαν, άλλοι την επέκριναν, άλλοι αναρωτήθηκαν αν αποδίδει πιστά το ομηρικό έπος. Και όμως το ενδιαφέρον για την ελληνική γλώσσα, τον Όμηρο και τον ελληνικό πολιτισμό γνωρίζει μια πρωτοφανή αναζωπύρωση παγκοσμίως.

Ίσως, όμως, το ουσιαστικό ερώτημα να βρίσκεται αλλού. Όχι στο αν η ταινία είναι απόλυτα πιστή στο πρωτότυπο, αλλά στο γιατί ένα έργο που δημιουργήθηκε πριν από σχεδόν τρεις χιλιάδες χρόνια εξακολουθεί να συγκινεί, να προβληματίζει και να εμπνέει εκατομμύρια ανθρώπους. Αν μια κινηματογραφική μεταφορά οδηγήσει μια νέα γενιά να αναζητήσει τον Όμηρο, τότε έχει ήδη πετύχει κάτι που υπερβαίνει την καλλιτεχνική της αξία: έχει επαναφέρει στον δημόσιο διάλογο ένα από τα θεμελιώδη κείμενα του ανθρώπινου πολιτισμού.

Ο Οδυσσέας δεν είναι ο ισχυρότερος από τους ήρωες του Ομήρου. Δεν νικά χάρη στη σωματική του δύναμη, αλλά χάρη στον νου, την κρίση, την επιμονή και την προσαρμοστικότητά του. Ο Όμηρος τον χαρακτηρίζει πολύμητι και πολυμήχανο: έναν άνθρωπο που επινοεί λύσεις, προσαρμόζεται στις δυσκολίες χωρίς να χάνει τον προορισμό του και παραμένει πιστός στις αξίες του. Η βαθύτερη δύναμή του δεν είναι η ισχύς, αλλά η σοφία.

Ίσως αυτή να είναι η πρώτη μεγάλη υπενθύμιση που μας απευθύνει η Οδύσσεια: η πραγματική δύναμη του ανθρώπου δεν βρίσκεται μόνο στη γνώση ούτε μόνο στην τεχνολογία, αλλά στη σοφία με την οποία τις χρησιμοποιεί.

Σήμερα η ανθρωπότητα διανύει τη δική της Οδύσσεια. Δεν διασχίζουμε το Αιγαίο ούτε τη Μεσόγειο. Διασχίζουμε έναν κόσμο που αλλάζει με πρωτοφανή ταχύτητα.

Η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να διαθέτει τεράστια υπολογιστική ισχύ. Δεν διαθέτει όμως από μόνη της σοφία, συνείδηση ή ηθική. Αυτές παραμένουν ανθρώπινες ιδιότητες. Η τεχνολογία μπορεί να μας βοηθήσει να απαντήσουμε στο «πώς». Δεν μπορεί από μόνη της να απαντήσει στο «γιατί».                                

Και ακριβώς εκεί αρχίζει ο χώρος των αξιών. Εκεί ο Όμηρος εξακολουθεί να έχει λόγο.

Οι Σειρήνες της εποχής μας ίσως δεν τραγουδούν πάνω σε βράχους. Εμφανίζονται ως υπερπληροφόρηση, παραπληροφόρηση, φανατισμός, εύκολες βεβαιότητες ή ως η ψευδαίσθηση ότι η ταχύτητα μπορεί να αντικαταστήσει τη σοφία.

Ο Κύκλωπας ίσως δεν είναι πια ένα μυθικό τέρας. Ίσως είναι κάθε μορφή δύναμης που δεν συνοδεύεται από ευθύνη, κάθε τεχνολογική ή πολιτική ισχύς που λειτουργεί χωρίς ηθικά όρια.

Και η Ιθάκη;

Η Ιθάκη δεν είναι μόνο ένας τόπος. Είναι ο προσανατολισμός που επιτρέπει στον άνθρωπο να μη χαθεί μέσα στις ίδιες του τις επιτυχίες. Είναι οι αξίες που δίνουν νόημα στην πρόοδο και μετατρέπουν τη γνώση σε σοφία.

Αν η ταινία του Κρίστοφερ Νόλαν οδηγήσει εκατομμύρια ανθρώπους να αναζητήσουν ξανά τον Όμηρο, τότε η μεγαλύτερη προσφορά της δεν θα είναι μόνο η κινηματογραφική της επιτυχία. Θα είναι ότι θα έχει ανοίξει έναν νέο διάλογο για το ποιοι είμαστε, προς τα πού κατευθυνόμαστε και ποιες αξίες θέλουμε να μεταφέρουμε στον κόσμο που δημιουργούμε.

Το πραγματικό ταξίδι της εποχής μας δεν είναι η κατάκτηση της πιο ισχυρής τεχνολογίας. Είναι η κατάκτηση της σοφίας να τη χρησιμοποιήσουμε για το κοινό καλό.                                                                                                                                                                      Αν η Οδύσσεια του Νόλαν γίνει η αφορμή να ξεκινήσει αυτή η συζήτηση, τότε το μεγαλύτερο επίτευγμά της δεν θα βρίσκεται στη μεγάλη οθόνη.

Θα βρίσκεται μέσα μας